اربعه بحث نمىشود . 2 - يكى ديگر از مسائل مهم اصولى ( و بقول آخوند : انّ هذه المسألة من اهم المسائل الأصولية « 1 » ) مسئله حجيت خبر واحد است ( كه معظم الفقه از طهارت تا ديات بر حجيت خبر واحد ثقه مبتنى است . ) و در آن بحث مىشود از اينكه : خبر الواحد حجة ام لا ؟ حال آيا بحث مذكور از عوارض كتاب است ؟ خير ، از عوارض سنت است ؟ با توجه به فرض مذكور جواب منفى است ، و هكذا از عوارض اجماع و عقل هم نيست ، و خلاصه از عوارض هيچ‌كدام از ادله اربعه نيست ، پس اين بحث هم بايد استطرادى باشد . و لا يلتزم به احد . نتيجه تا اينجا : اگر موضوع علم اصول را در ادله اربعه منحصر كنيم ( با وصف دليليت يا بدون آن ) لازمه‌اش خروج دو مسئله مذكور از علم اصول است و اين قابل التزام نيست . قوله : و رجوع : مرحوم شيخ در رسائل در مبحث حجيت خبر واحد « 2 » از مشهور طرفدارى كرده است و موضوع علم اصول را ادله اربعه بما هى ادله دانسته و درصدد ، دفاع از مشهور و دفع اشكال مذكور برآمده و فرموده است : اگر ما عنوان مسئله را مثل مشهور قرار دهيم كه : « خبر الواحد حجة ام لا ؟ » اشكال وارد است . ولى ما عنوان بحث را تغيير داده و مىگوئيم : بحث از حجيت خبر واحد در واقع برمىگردد به اينكه : « السنة هل تثبت بالخبر الواحد ام لا ؟ » يعنى سنت به وسيله خبر متواتر و واحد مع القرينه ثابت مىشود ولى آيا به‌سبب خبر واحد هم ثابت مىشود يا نه ؟ اگر چنين بحث كرديم ، موضوع مسئله سنت مىشود و بحث از ثبوت و عدم ثبوت ، بحث از عوارض سنت است و اين بحث داخل در علم اصول مىشود . چون از عوارض يكى از ادله اربعه گفتگو مىكند . در نتيجه اشكال رفع مىشود مرحوم آخوند در تكميل دعواى شيخ اعظم مىفرمايد : به همين شكل در رابطه با متعارضين هم مىتوان توجيه كرد ، عنوان بحث اينست كه : اىّ المتعارضين حجة ولى ما مىگوييم : السنة هل تثبت باى المتعارضين ام لا ؟ باز موضوع مسئله سنت است و از

--> ( 1 ) - كفاية الاصول ، ج 2 ، ص 78 . ( 2 ) - رسائل شيخ اعظم ، ص 67 .